Tuğçe AyazKlinik Psikolog

Ebeveynleşme: çocukken yetişkin yükü taşımak

Bazı çocuklar evdeki her şeyi bilerek büyür: para sıkıntısını, tartışmaları, anne babanın endişelerini. Bu yazıda ebeveynleşme kavramını, yetişkinlikteki olası izlerini ve ebeveynlerin dikkat edebileceği noktaları konuşuyorum.

Yazan ve gözden geçiren: Klinik Psikolog Tuğçe Ayaz
· 7 dakikalık okuma

Ebeveynleşme (parentification), çocuğun yaşının ve gelişiminin üstünde bir sorumluluk üstlenmesini anlatan bir kavramdır. Bu sorumluluk bazen pratik olabilir: küçük kardeşlere bakmak, ev işlerinin büyük kısmını üstlenmek. Bazen de duygusal olabilir: ebeveynin sırdaşı olmak, onun kaygılarını dinlemek, evdeki gerginliği yatıştırmaya çalışmak.

Çoğu zaman bu durum kötü niyetle oluşmaz. Ebeveyn zor bir dönemden geçiyordur, yalnızdır ya da çocuğuyla açık olmayı doğru buluyordur. Ama çocuk, henüz taşıyamayacağı bir yükün altına girebilir.

Açık olmak ile yük olmak arasındaki fark

Çocuklarla dürüst ve açık iletişim kurmak değerlidir. Fark, bilginin miktarında ve çocuğa yüklenen rolde ortaya çıkar. "Bu ay biraz dikkatli harcamamız gerekiyor" demek ile bir çocuğa ailenin borçlarını, anne babanın birbirine dair şikâyetlerini ya da geleceğe dair korkularını ayrıntılı anlatmak aynı şey değildir.

Çocuğun en çok ihtiyacı olan şey her şeyi bilmek değil, güvende olduğunu hissetmektir. Yetişkin dertleri ona erken yüklendiğinde, çocuk kendini o dertleri çözmekten sorumlu hissedebilir.

Yetişkinlikte görülebilen olası izler

  • Sürekli bir "bir şey olacak" hissi, kaygı ve tetikte olma hali
  • Her şeyi kontrol etme isteği, belirsizliğe tahammül etmekte zorlanmak
  • Kendi ihtiyaçlarını fark etmekte ve istemekte zorlanmak
  • İlişkilerde hep "bakan", "idare eden", "güçlü olan" rolünü üstlenmek
  • Dinlenirken ya da hayır derken suçluluk duymak

Bu izlerin hepsi ebeveynleşmeyle açıklanamaz ve bunları yaşamak bir tanı anlamına gelmez. Ancak kişi kendi hikâyesine baktığında bazı bağlantılar kurabilir ve bu farkındalık değişimin ilk adımı olabilir.

Ebeveynler için öneriler

  • Açıklamayı çocuğun yaşına göre yapın: Ne olduğunu kısaca anlatın, ama ayrıntıları ve sizin korkularınızı onun omzuna yüklemeyin.
  • Çocuğa çözüm sorumluluğu vermeyin: "Bu bizim, yetişkinlerin halledeceği bir şey" demek çocuğu rahatlatır.
  • Kendi destek kaynaklarınızı kurun: Bir arkadaş, bir yakın ya da bir uzman. Çocuğunuz sizin tek sırdaşınız olmamalı.
  • Güven verin: Zor bir dönemden geçseniz de "buradayım, seninle ilgileniyorum" mesajı çocuk için çok değerlidir.

Terapi nasıl yardımcı olabilir?

Çocukken bu rolü üstlenmiş yetişkinlerle terapide, o yılların bugüne nasıl yansıdığını, hangi inançların ve ilişki örüntülerinin bu deneyimden beslendiğini birlikte anlamaya çalışırız. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) kaygı ve kontrol döngüleriyle çalışmaya, psikodinamik yaklaşım ise aile içi rollerin daha derin anlamlarına bakmaya yardımcı olabilir.

Bu konu üzerine konuşmak isterseniz iletişim sayfasından bana yazabilirsiniz. Görüşmeler online ya da yüz yüze yapılabilir.

Sık sorulan sorular

Ebeveynleşme nedir?

Çocuğun yaşının ve gelişiminin üstünde pratik ya da duygusal bir sorumluluk üstlenmesidir. Örneğin ebeveynin sırdaşı olmak, evdeki gerginliği yatıştırmaya çalışmak ya da kardeşlere ebeveyn gibi bakmak.

Çocuğa her şeyi anlatmak yanlış mı?

Açık iletişim değerlidir; fark, bilginin miktarında ve çocuğa yüklenen rolde ortaya çıkar. Çocuğun yaşına uygun kısa bir açıklama yapmak, ama çözüm sorumluluğunu ve yetişkin kaygılarını ona yüklememek önerilir.

Ebeveynleşme yetişkinlikte neye yol açabilir?

Kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler kaygı, kontrol ihtiyacı, kendi ihtiyaçlarını fark etmekte zorlanma ya da ilişkilerde hep bakan taraf olma gibi örüntüler tarif eder. Bunlar tek başına bir tanı anlamına gelmez.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel bir değerlendirmenin ya da tedavinin yerini tutmaz. Acil bir durumda bulunduğunuz ülkenin acil numarasını arayın (Türkiye ve AB ülkelerinde 112).

İlgili sayfalar

Yazar hakkındaKlinik Psikolog Tuğçe Ayaz

Psikoloji Lisansı, İstanbul Arel Üniversitesi · Klinik Psikoloji Yüksek Lisansı, İstanbul Arel Üniversitesi

Hakkımda →

Diğer yazılar

Hazır hissettiğinizde buradayım

Sorularınız için ya da randevu oluşturmak için iletişime geçebilirsiniz. Mesajınıza genellikle aynı gün içinde dönüş yapılır.

E-posta ile yazRandevu talebi