Panik atak nedir, atak anında ne yapılabilir?

Panik atak, birdenbire başlayan ve birkaç dakika içinde en yüksek noktasına ulaşan yoğun bir korku ya da sıkıntı dalgasıdır. Çoğu zaman belirgin bir tehlike yokken ortaya çıkar. Atak sırasında beden, gerçek bir tehlike varmış gibi alarm verir: kalp hızlanır, nefes sıklaşır, kaslar gerilir. Bu tepki rahatsız edici ve korkutucudur, ama kendi başına tehlikeli değildir.

Panik atak yaşayan pek çok kişi ilk atağında kalp krizi geçirdiğini, bayılacağını ya da aklını kaybedeceğini düşünür. Bu düşünceler çok anlaşılırdır, çünkü belirtiler gerçekten bedenseldir ve gerçekten yoğundur.

Panik atağın belirtileri

Panik atak sırasında aşağıdaki belirtilerin birkaçı aynı anda görülebilir:

• Kalp çarpıntısı ya da kalbin çok hızlı atması
• Nefes darlığı, boğulma ya da nefes alamama hissi
• Göğüste sıkışma ya da ağrı
• Terleme, titreme, üşüme ya da ateş basması
• Baş dönmesi, sersemlik, bayılacakmış gibi hissetme
• Bulantı ya da midede rahatsızlık
• El ve ayaklarda uyuşma ya da karıncalanma
• Çevrenin ya da kendinin gerçek değilmiş gibi gelmesi
• Kontrolü kaybetme, delirme ya da ölme korkusu

Belirtiler ilk kez ortaya çıkıyorsa ya da daha önce yaşadıklarınızdan farklıysa, önce bir hekime görünmeniz önemlidir. Kalp ritmi bozuklukları, tiroit sorunları ya da bazı ilaç ve maddelerin etkileri de benzer belirtilere yol açabilir. Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bayılma durumunda acil servise başvurmak ya da 112'yi aramak gerekir. Bedensel bir neden dışlandıktan sonra psikolojik destek daha sağlam bir zeminde ilerler.

Panik atak ile panik bozukluğu aynı şey mi?

Hayır. Pek çok kişi hayatının bir döneminde bir ya da birkaç panik atak yaşayabilir. Panik bozukluğu ise beklenmedik atakların tekrarlaması ve kişinin yeni bir atak olacağı endişesiyle yaşamaya başlamasıdır. Bu endişe zamanla davranışları da değiştirir: kişi atak yaşadığı yerlerden, kalabalıklardan, toplu taşımadan ya da yalnız kalmaktan kaçınmaya başlayabilir.

Tanı koymak bir uzmanın yapacağı bir değerlendirmedir. Bu yazı tanı amacı taşımaz; amacı, yaşadıklarınızı daha iyi anlamanıza yardımcı olmaktır.

Panik neden kendini büyütür?

Panik atağı sürdüren en önemli şeylerden biri, bedensel belirtilerin felaket gibi yorumlanmasıdır. Kalp biraz hızlandığında "kalp krizi geçiriyorum" düşüncesi gelir; bu düşünce korkuyu artırır, korku da kalbi daha çok hızlandırır. Böylece bir döngü oluşur.

İkinci önemli etken kaçınmadır. Atak yaşanan yerlerden uzak durmak kısa vadede rahatlatır, ama uzun vadede beynin "orası gerçekten tehlikeliydi" sonucunu çıkarmasına yol açar. Yanında hep su taşımak, kapıya yakın oturmak, yalnız dışarı çıkmamak gibi güvenlik davranışları da aynı şekilde çalışır. Bunlar suçlanacak şeyler değil, korkuyla baş etmenin anlaşılır yollarıdır; ama zamanla hayatı daraltabilirler.

Atak anında ne yapılabilir?

Atak anında amaç belirtileri zorla durdurmak değil, dalganın geçmesine izin vermektir. Şunlar yardımcı olabilir:

• Kendinize ne yaşadığınızı söyleyin: "Bu bir panik atak. Rahatsız edici ama geçecek."
• Nefesinizi yavaşlatın. Burnunuzdan sakin bir nefes alıp nefes verişi biraz daha uzun tutmak, bedenin alarmını yatıştırmaya yardımcı olabilir. Derin ve hızlı nefes almaya çalışmak ise belirtileri artırabilir.
• Dikkatinizi şimdiye getirin: çevrenizde gördüğünüz beş şeyi, duyduğunuz üç sesi fark edin, ayaklarınızın yere bastığını hissedin.
• Mümkünse bulunduğunuz yerden hemen kaçmayın. Atağın kendiliğinden azaldığını deneyimlemek, bir sonraki atakta korkunun azalmasına katkı sağlar.
• Atak geçtikten sonra kendinize nazik davranın. Yorgun ve sarsılmış hissetmek olağandır.

Bu öneriler bir tedavi değildir ve herkes için aynı şekilde işe yaramayabilir. Ataklar sıklaşıyor ya da hayatınızı kısıtlamaya başlıyorsa, bir uzmandan destek almak iyi bir adım olabilir.

Terapide panik atak üzerinde nasıl çalışılır?

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), panik atak ve panik bozukluğu için uluslararası klinik kılavuzlarda önerilen psikolojik yaklaşımlardan biridir. BDT'de önce panik döngüsünü birlikte anlamaya çalışırız: hangi bedensel duyumlar, hangi düşünceler ve hangi davranışlar atağı besliyor?

Ardından adım adım ilerleriz. Bedensel belirtilerin ne anlama geldiğini öğrenmek, felaket düşüncelerini gözden geçirmek, kaçınılan durumlara küçük ve planlı adımlarla yaklaşmak ve güvenlik davranışlarını yavaş yavaş bırakmak bu sürecin parçalarıdır. Bu adımların hızına birlikte karar veririz; kimse hazır olmadığı bir şeye zorlanmaz.

Bazı kişilerde paniğin arkasında daha uzun süredir taşınan yükler de olur: bastırılmış öfke, bir kayıp, yoğun sorumluluklar ya da kontrolü kaybetme korkusu gibi. Psikodinamik (psikanalitik yönelimli) bir bakış, bu daha derin katmanlara bakmaya yardımcı olabilir. Hangi yaklaşımın ağırlık kazanacağına ihtiyacınıza göre birlikte karar veririz.

Panik atak yaşayan birine nasıl destek olabilirsiniz?

Yakınınız panik atak yaşıyorsa, en çok işe yarayan şey sakin bir varlıktır. Yanında kalmak, yavaş ve sade cümlelerle konuşmak, "geçecek, buradayım" demek yardımcı olabilir. "Sakin ol" ya da "abartıyorsun" gibi sözler ise iyi niyetle söylense de kişinin kendini yalnız ve anlaşılmamış hissetmesine yol açabilir.

Atak geçtikten sonra, kişinin isterse ne yaşadığını anlatmasına alan açmak ve bir uzmandan destek almasını yargılamadan önermek iyi bir adımdır. Kaçınmayı sürekli kolaylaştırmak, örneğin kişinin yerine her işi yapmak, kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede korkuyu besleyebilir. Burada da denge önemlidir: destek olmak, kişinin yerine yaşamak anlamına gelmez.

Panik atak hayatı neden daraltabilir?

Panik atak yaşayan kişi zamanla yalnızca ataktan değil, atak olasılığından da korkmaya başlayabilir. Metroya binmemek, uzun yolculuklardan vazgeçmek, kalabalık toplantılara katılmamak ya da evden yalnız çıkmamak bu korkunun izleridir. Her vazgeçiş küçük görünür, ama hepsi bir araya geldiğinde hayat belirgin biçimde daralabilir. Terapide amaçlardan biri, bu kaybedilen alanları adım adım geri kazanmaktır.

Bazı durumlarda ilaç tedavisi de seçenekler arasında olabilir. İlaçla ilgili değerlendirmeyi psikiyatri uzmanı yapar; gerekli gördüğümde psikiyatri değerlendirmesi öneririm.

Online terapi panik atak için uygun mu?

Evet, panik atak üzerinde online terapide de çalışmak mümkündür. Hatta bazı kişiler için evden görüşmek, dışarı çıkmanın zorlaştığı dönemlerde terapiye başlamayı kolaylaştırır. Panik döngüsünü anlamak ve BDT temelli adımları gündelik hayatta denemek online görüşmelerde de yapılabilir. Online görüşmeler acil durumlar için uygun değildir; güvenliğinizle ilgili bir endişe varsa 112'yi arayın.

Panik atak yaşıyorsanız ve bu konuda konuşmak isterseniz, iletişim sayfasından bana yazabilirsiniz. Görüşmeler İstanbul'da yüz yüze ya da online, Türkçe veya İngilizce yapılabilir.

Sık sorulan sorular